Trong năm ngón tay, ngón cái là ngón đặc biệt nhất.
Nó không dài nhất và cũng không phải lúc nào tạo lực mạnh nhất. Nhưng nhờ vị trí, cấu trúc khớp và hệ thống cơ – gân đặc biệt, ngón cái có thể di chuyển theo nhiều hướng và phối hợp với các ngón còn lại.
Chính khả năng đó biến bàn tay thành một công cụ vừa mạnh mẽ để nắm giữ, vừa tinh tế để thao tác.
KHỚP VÀ CƠ – NỀN TẢNG CỦA SỰ LINH HOẠT
Điểm đặc biệt của ngón cái bắt đầu từ cấu trúc của nó.
Khớp giữa xương thang của cổ tay và xương bàn I là một khớp yên ngựa. Cấu trúc này cho phép ngón cái thực hiện nhiều hướng vận động như:
* gấp – duỗi;
* dạng – khép;
* di chuyển theo cung;
* và đặc biệt là đưa ngón cái qua lòng bàn tay.
Ở gốc ngón cái có nhóm cơ mô cái phát triển mạnh, phối hợp với các cơ khác của cẳng tay và bàn tay để tạo ra những chuyển động vừa mạnh vừa chính xác.
Không phải một cơ đơn lẻ tạo nên chức năng của ngón cái.
Đó là sự phối hợp của:
khớp → cơ → gân → dây chằng → cảm giác.
Nhờ hệ thống này, ngón cái có thể liên tục thay đổi vị trí để tìm được điểm tiếp xúc thích hợp với từng vật thể.
ĐỐI NGÓN – BƯỚC NGOẶT CỦA BÀN TAY
Từ nền tảng đó, ngón cái có một khả năng đặc biệt gọi là đối ngón (opposition).
Ngón cái có thể đưa ngang qua lòng bàn tay để đầu ngón lần lượt tiếp xúc với:
ngón trỏ → ngón giữa → ngón áp út → ngón út.
Đây là một trong những đặc điểm quan trọng nhất làm nên khả năng thao tác của bàn tay người.
Nhờ đối ngón, bàn tay có thể:
* kẹp một vật rất nhỏ;
* giữ một vật lớn;
* xoay vật trong lòng bàn tay;
* điều chỉnh lực bóp;
* thực hiện những thao tác tinh tế.
Nhặt đồng xu, cài cúc áo, cầm bút, dùng đũa, mở nắp chai hay sử dụng điện thoại đều cần sự tham gia của ngón cái.
Nói cách khác, đối ngón biến bàn tay từ một cơ quan có thể nắm giữ thành một cơ quan có thể thao tác.
TỪ ĐỐI NGÓN ĐẾN HAI KIỂU CẦM NẮM
Cầm tinh vi – Precision grip
Ngón cái đối diện với ngón trỏ hoặc ngón giữa.
Ví dụ:
* nhặt đồng xu;
* cầm kim;
* viết;
* cài nút áo;
* gắp thức ăn;
* sử dụng dụng cụ nhỏ.
Ở đây, điều quan trọng không chỉ là lực mà là độ chính xác và khả năng điều chỉnh lực.
Cầm sức mạnh – Power grip
Các ngón cuộn quanh vật thể, trong khi ngón cái ép từ phía đối diện.
Ví dụ:
* cầm búa;
* cầm tay vịn;
* cầm chai;
* cầm dụng cụ lao động.
Trong kiểu cầm này, ngón cái giống như một “khóa”, giúp vật không trượt khỏi bàn tay.
Vì vậy, cùng một ngón cái có thể tham gia cả những động tác tinh tế nhất lẫn những động tác cần lực mạnh.
KHÔNG CHỈ CƠ BẮP – NÃO CŨNG “DÀNH CHỖ” CHO NGÓN CÁI
Điều thú vị là khả năng này không chỉ đến từ cơ và khớp.
Trên homunculus vận động và cảm giác, bàn tay và các ngón chiếm một vùng đại diện rất lớn so với kích thước thật của chúng.
Não không phân bố “diện tích điều khiển” đơn giản theo kích thước cơ thể. Những bộ phận càng cần điều khiển tinh vi và nhận biết cảm giác chính xác càng cần một hệ thống thần kinh phức tạp.
Ngón cái là một ví dụ điển hình.
Khi bạn cầm một chiếc kim, não phải liên tục xử lý:
* ngón cái đang ở vị trí nào;
* đang di chuyển theo hướng nào;
* đang tiếp xúc với vật gì;
* lực đang tạo ra bao nhiêu;
* vật có đang trượt hay không;
* và cần điều chỉnh lực như thế nào.
Vì vậy, não không đơn giản chỉ ra lệnh: “Co ngón cái lại.”
Mà liên tục phối hợp ngón cái, ngón trỏ, cổ tay và nhiều cơ khác, đồng thời nhận phản hồi cảm giác để điều chỉnh động tác gần như ngay lập tức.
Đó là lý do chúng ta có thể thực hiện rất nhiều thao tác tinh tế mà gần như không cần suy nghĩ về từng chuyển động.
TỪ NÃO → CƠ → BÀN TAY → CHỨC NĂNG
Một động tác tưởng như đơn giản, chẳng hạn nhặt một đồng xu, thực ra là một vòng điều khiển liên tục:
Não lập kế hoạch
↓
Tín hiệu thần kinh đến cơ
↓
Ngón cái và ngón trỏ di chuyển
↓
Đầu ngón tiếp xúc đồng xu
↓
Thụ thể cảm giác gửi thông tin về não
↓
Não điều chỉnh lực kẹp
↓
Đồng xu được nhấc lên
Toàn bộ quá trình diễn ra rất nhanh.
Điều này giải thích tại sao tổn thương não, thần kinh ngoại biên hoặc bàn tay đều có thể làm giảm khả năng thao tác, ngay cả khi sức cơ đơn thuần vẫn còn khá tốt.
XEM THÊM: THAO TÁC TRONG BÀN TAY VÀ CHƯƠNG TRÌNH TẬP LUYỆN
VÌ SAO MẤT CHỨC NĂNG NGÓN CÁI ẢNH HƯỞNG NHIỀU ĐẾN BÀN TAY?
Một bàn tay có thể còn đủ bốn ngón, nhưng nếu ngón cái mất khả năng đối ngón, rất nhiều hoạt động sẽ trở nên khó khăn.
Người bệnh có thể vẫn cầm được vật lớn hoặc thực hiện một số động tác đơn giản, nhưng sẽ khó:
* nhặt vật nhỏ;
* cài cúc;
* cầm bút;
* dùng điện thoại;
* xoay chìa khóa;
* thao tác với dụng cụ.
Vì vậy, trong phục hồi chức năng bàn tay, khôi phục khả năng đối ngón là một mục tiêu rất quan trọng.
Không chỉ cần lấy lại biên độ vận động mà còn phải lấy lại:
vị trí → lực → cảm giác → phối hợp → chức năng.
BÀI HỌC CHO PHỤC HỒI CHỨC NĂNG
Có thể kiểm tra rất đơn giản bằng cách lần lượt đưa đầu ngón cái chạm vào:
ngón trỏ → ngón giữa → ngón áp út → ngón út.
Sau đó thử nhặt đồng xu, cầm bút, cài cúc hoặc xoay chìa khóa.
Qua những động tác này có thể thấy một điều:
Ngón cái có biên độ vận động tốt chưa có nghĩa là bàn tay đã có chức năng tốt.
Điều quan trọng là ngón cái có thể phối hợp với các ngón khác để hoàn thành một nhiệm vụ thực tế hay không.
Vì vậy, thay vì chỉ tập:
gập – duỗi – dạng – khép, có thể tiến dần theo chuỗi:
chạm ngón → chạm chính xác → kẹp vật → nhặt vật → thao tác trong sinh hoạt.
Đó là quá trình chuyển từ:
phục hồi chuyển động → phục hồi phối hợp → phục hồi chức năng.
XEM THÊM: GIỚI THIỆU REHABREACH , nền tảng PHCN thực tế ảo chi trên
KẾT LUẬN
Ngón cái không phải là ngón lớn nhất, nhưng là chìa khóa của bàn tay con người.
Từ cấu trúc khớp – cơ đặc biệt, khả năng đối ngón, sự phối hợp thần kinh – cảm giác, ngón cái tạo nên sự kết hợp độc đáo giữa:
sức mạnh + độ chính xác + cảm giác + khả năng điều khiển.
Từ sử dụng công cụ, viết chữ, dùng đũa cho đến thao tác trên điện thoại, rất nhiều hoạt động của con người đều dựa trên sự phối hợp tinh vi ấy.
Và trong phục hồi chức năng, câu hỏi quan trọng nhất không chỉ là:
“Ngón cái đã vận động được bao nhiêu?”
mà là:
“Ngón cái đã giúp người bệnh làm được gì?”
